Ecologische duurzaamheid

De achteruitgang van veel natuurgebieden en soorten is een bron van grote bezorgdheid. In Nederland zijn stikstofdepositie en slechte waterkwaliteit belangrijke oorzaken van die achteruitgang. Er zijn ook andere oorzaken, zoals verstedelijking en klimaatverandering. Verlies van biodiversiteit heeft uiteindelijk ook economische effecten.

Biodiversiteit

De achteruitgang van de biodiversiteit is toe te schrijven aan een complex van samenhangende factoren. Soorten verdwijnen door een verminderd voedselaanbod, milieuverontreiniging, ziekten, droogte en hitte als gevolg van klimaatverandering.

Voedselweb
Een ecosysteem bestaat uit met meerdere voedselketens van planten en dieren die elkaars voedselbron zijn (voedselpiramide). De meeste voedselketens zijn met elkaar verweven door gemeenschappelijke schakels. Het voedselweb is als een zorgvuldig opgetrokken bouwwerk, neem er een paar dragende delen uit en het bouwwerk dreigt in te storten. Insecten zijn belangrijk als voedselbron voor vogels en voor de bestuiving van planten. Als het aantal insecten sterk afneemt, kan dat leiden tot een keten van reacties in het voedselweb. Biodiversiteit is een onmisbare pijler van het voortbestaan van ecosystemen.

Landschapsecologie
Tussen bodem, water en lucht (abiotisch leefmilieu) en de levende natuur bestaan relaties. Een verscheidenheid aan landschappen is ontstaan door variaties in bodemkwaliteit en -gelaagdheid, beschikbaarheid en kwaliteit van grond- en oppervlaktewater en klimaatomstandigheden (temperatuur, luchtvochtigheid, neerslag). Specifieke habitats zijn ontstaan waarin zich bijzondere levensgemeenschappen hebben gevormd. Als onvoldoende rekening wordt gehouden met landschappelijke samenhangen, kunnen specifieke habitats verdwijnen, inclusief niches van plant- en diersoorten.

Natuurlijke selectie
Binnen een ecosysteem weten soorten zich tot op zekere hoogte aan te passen aan veranderingen in de beschikbaarheid van voedsel, water en klimaatomstandigheden. Sommige soorten zijn daar beter in dan andere. Soorten die zich beter weten aan te passen hebben een grotere overlevingskans. Als gevolg van milieuverontreiniging en klimaatverandering weten algemene soorten zich beter te handhaven ten koste van bijzondere soorten die verdwijnen.

Veranderende perspectieven

Door de toenemende bewustwording over het belang van biodiversiteit en de gevolgen van economische activiteiten en verstedelijking zijn er nieuwe handelingsperspectieven (discourses) voor ecologie en economie. Tussen economische en ecologische systemen bestaan wederkerige relaties. Economische activiteiten en verstedelijkingsprocessen hebben rekening te houden met de grenzen die ecosystemen stellen aan ruimteconsumptie en milieuverontreiniging.

Natuurnetwerk
Door de ruimteconsumptie van verstedelijking en infrastructuur trad versnippering op van natuurgebieden. In geïsoleerde natuurgebieden dreigen soorten te verdwijnen, omdat leef-, foerageer- en jachtgebieden in omvang afnemen, het voedselaanbod vermindert en de genenpool verarmt. Vanuit dit besef is beleid ontwikkeld gericht op het in stand houden van een Nationaal natuurnetwerk van natuurgebieden (NNN). Op Europees niveau is er het netwerk van Natura 2000-gebieden. Binnen dit netwerk van met elkaar verbonden leefgebieden kunnen soorten zich beter in stand houden en verspreiden.

Bouwen met de natuur
De natuur wordt niet gezien als een obstakel voor economische ontwikkeling en verstedelijking, maar als een win-win kans. Op basis van kennis van de natuur worden natuurlijke processen benut om te anticiperen op processen van klimaatverandering. Een voorbeeld is de aanleg van eilanden en mangrovebossen voor de kust als bescherming tegen golfslag en zeespiegelstijging. Een ander voorbeeld is de ‘Zandmotor’ voor de kust van Kijkduin. Een kunstmatig schiereiland waarmee met behulp van wind en stroming zand zich verspreid richting kust en duinen. De kust wordt hiermee versterkt en tegelijk wordt een dynamisch natuur- en recreatiegebied gecreëerd.

Planetaire grenzen
Negen planetaire grenzen dreigen te overschrijden, wat kan leiden tot niet-lineaire, abrupte veranderingen in het milieu op continentale of planetaire schaal. Biodiversiteitsverlies is één van die grenzen, een massale uitsterving van soorten is gaande. Andere planetaire grenzen dreigen te overschrijden of worden al overschreden, zoals de opwarming van de aarde, waterschaarste, chemische verontreiniging en landgebruik. Dit zijn ook veroorzakers van biodiversiteitsverlies. Klimaatverandering leidt tot stress en ziekte in ecosystemen en bij soorten. In Duitsland bedreigt de schorskever de naaldhoutbossen als gevolg van een combinatie van verdroging en verzuring door stikstofdepositie.